Het is enigszins ongemerkt voorbij gegaan, maar het is twintig jaar geleden dat de USSR uit elkaar viel en de wereld een hele reeks nieuwe landen en net-nietlanden rijker werd. Sinds augustus vierden verschillende voormalig Sovjetrepublieken hun twintigjarige bestaan.

Terugkijkend lijkt het aardig te kloppen wat mijn toenmalige docenten aan het Oost-Europa Instituut van de Universiteit van Amsterdam in 1991 voorspelden: het gaat iets langer duren dan we denken voordat alles (weer) enigszins normaal is: waarschijnlijk tenminste een hele generatie.

De afgelopen twintig jaar doorliep de regio het traject van absolute chaos ((burger-)oorlogen, economische ineenstorting, armoedeval) naar voorzichtig herstel (stabilisatie, economische groei en groeiende middenklasse). Maar de regio bewoog zich ook van relatieve vrijheid en chaotische democratie, naar weer afnemende vrijheid en toenemende repressie.

De zuidelijke Kaukasus heeft verschillende crises doorgemaakt: burgeroorlogen, oorlogen om Nagorno Karabakh, Zuid-Ossetië en Abchazië (met als resultaat drie niet- of nauwelijks erkende landen) en volksopstanden in Georgië (geslaagd), Azerbeidzjan  (mislukt) en Armenië (mislukt, maar nog niet helemaal gesmoord). Daar staat tegenover dat Azerbeidzjan zich zeer snel economisch aan het ontwikkelen is door haar olie- en gasinkomsten, Georgië zich als eerste land geheel op het Westen gericht heeft en daar nu economisch en politiek de vruchten van begint te plukken en Armenië zich ondanks de economische blokkade van Azerbaijan en Turkije eveneens uit de chaos en economische uitzichtloosheid ontworsteld heeft.

Anno 2011 is de balans dat het economische beter gaat dan in de jaren negentig, maar dat duurzame stabiliteit nog ver te zoeken is. De welvaart is zeer oneerlijk verdeeld waardoor er een grote kloof is tussen zeer arm en zeer rijk. De conflicten in de regio zijn op zijn best bevroren, op zijn slechtst licht ontvlambaar. De relaties met de buurlanden vaak ronduit slecht. De militaire uitgaven zijn hoger dan de uitgaven aan zorg of onderwijs. De politieke oppositie kan nauwelijks nog een vuist maken in de politieke systemen die gedomineerd worden door één heersende partij en civil society en onafhankelijke media zijn nog steeds zwak ontwikkeld en worden nog steeds actief tegengewerkt. 

Europa is nog steeds een tandeloze tijger waarvan heel veel  verwacht wordt, maar die geen serieuze moeite doet om de regio binnen haar normen- en waardeninvloedsfeer te brengen. Ook de Verenigde Staten lijken het steeds meer af te laten weten. De echte strijd om invloed in de regio gaat nu tussen Rusland (actief bezig de relaties met de voormalige Sovjetrepublieken te herstellen of te versterken), Turkije (ambieert een  rol as regionale grootmacht) en Iran (probeert het internationale isolement te doorbreken).

We zijn nu ongeveer halverwege een generatie. Hoewel het nog steeds alle kanten op kan gaan in de Kaukasus, wijst er maar weinig op dat de regio zich een kant op beweegt die wij in het westen graag zouden zien. Ik ben benieuwd hoe de regio er over twintig jaar uitziet, maar ik ben niet optimistisch.

Azerbeidzjan heeft het Eurovisie Songfestival gewonnen! Het nummer van Ell & Nikki, Running Scared viel blijkbaar in de smaak bij songfestivalminnend publiek. Daar hoor ik  trouwens niet bij. Ten eerste vind ik het Eurovisie Songfestival an sich al verschrikkelijk en ten tweede zei het nummer van Eldar en Nigar mij helemaal niks. Een slap niemendalletje.

Waarom wil ik er dan toch iets over schrijven? Het interessante is dat Azerbeidzjan het songfestival gewonnen heeft. Azerbeidzjan, het land met de exotische naam, waarvan maar weinig mensen weten waar het precies ligt. Zelfs hier bij IKV Pax Christi komt het nog regelmatig voor dat mensen denken dat het in Centraal Azië ligt. “-dzjan” lijkt op “-stan”, lijkt op Oezbekistan, Turkmenistan, Afghanistan en dat is Centraal Azië. Grappig is trouwens dat Armenië zich zelf Hayastan noemt en daarvan weten de meeste mensen wel weer dat het in de Kaukasus ligt. Maar goed, ik dwaal af.

Azerbeidzjan heeft olie, gas en dus geld. Het heeft nog iets: een niet zo heel goede reputatie als het om mensenrechten en in het bijzonder de vrijheid van de media gaat. Minder een week voor de Azerische zegetocht ontving ik een persbericht van de Organisatie van Veiligheid en Samenwerking in Europa, de OVSE, waarin zij aanbiedt om Azerbeidzjan te helpen de mediavrijheid van het land te verbeteren. In een laatste zinnetje van dit persbericht wordt nog vermeld dat de OVSE-vertegenwoordiger ook Eynulla Fatullayev heeft bezocht – een journalist die al jaren onterecht gevangen zit vanwege kritiek op zijn overheid en zijn publicaties over Nagorno Karabach.

Maar ook dit is even besides the point. Direct na de overwinning van Azerbeidzjan ontstond er een discussie op Twitter en Facebook over Armeense deelname aan het songfestival als dat volgend jaar in Baku wordt georganiseerd. Armeniërs zijn namelijk al sinds de oorlog om Nagorno Karabach niet meer welkom in Azerbeidzjan. Een heel enkele keer gebeurt het nog wel, vooral als de overheid er internationaal publicitair mee denkt te winnen. Azerbeidjzan zal daarom waarschijnlijk ook nu zeggen dat de Armeense delegatie welkom is. De vraag is echter of ook de Armeense fans op een warm welkom kunnen rekenen…

Aan de andere kant gaan er ook in Armenië stemmen op om sowieso af te zien van deelname, omdat ze niet willen meewerken aan deze propagandamogelijkheid van Azerbeidzjan en omdat ze vrezen voor hun veiligheid in Baku.

En hier gaat het dus wel om: zelfs zoiets tamelijk onbelangrijks als het Eurovisie songfestival wordt politiek misbruikt om de haat tussen de twee volkeren te vergroten. En dat terwijl het festival juist apolitiek zou moeten zijn en mensen dichter bij elkaar zou moeten brengen.

Ik zie dus een schone taak weggelegd voor de leiding van het Eurovisie Songfestival. Ten eerste moeten ze er bij Armenië op aandringen dat ze gewoon meedoen in Baku. Ten tweede moeten ze Azerbeidzjan wijzen op hun verplichtingen als organisatoren om de veiligheid van iedereen te garanderen die meedoet aan het festival. Ze moeten Azerbeidzjan wijzen op de heel sterke traditie in de Kaukasus, hun belangrijkste unique selling point: de grenzeloze gastvrijheid.

Het Eurovisie Songfestival is uitermate populair in de Kaukasus. De fans in de regio zouden het daarom niet moeten pikken als hun leiders hun festival proberen te kapen voor politieke doeleinden. Het moet een feest worden, voor iedereen, maar vooral ook voor de hele Kaukasus. Azerbeidjzan heeft de kans om een enorme boost te geven aan hun internationale profiel en om te laten zien dat ze kan zijn wat ze wil zijn: naast een economische, ook een verantwoordelijke, (gast)vrije  en toekomstgerichte regionale factor van belang.

Misschien ga dan zelfs ik kijken volgend jaar.

Zoals gisteren de aandacht van de wereld op Egypte en Tunesië gevestigd was, is de blik vandaag gericht op Libië en Syrië. In de media en in de politiek gaat het de laatste maanden veel over ‘de onrust in het Midden-Oosten’ en ik las zelfs het woord MENA ergens in een krant: een jargonafkorting voor Middle East and North Africa. En een verademing dat het nu eens een keer niet gaat om ‘de islam’ of het Israelisch-Palestijnse conflict, maar om een explosie van onvrede van gewone mensen, die willen wat wij allang hebben: kort samengevat, vrede en vreten.

Er is voor mij en mijn regio slechts een klein nadeel: door alle aandacht voor het Midden-Oosten, dreigt de Kaukasus nog meer in de vergetelheid te raken. Maar daar is een oplossing voor: de Kaukasus heeft traditioneel toch al wat moeite om te bepalen waar het nu ligt: in Europa, (Centraal-) Azië, of Midden-Oosten. Omdat de Kaukasus precies op het kruispunt van al die regio’s ligt, klopt het in principe allemaal wel een beetje, al hangt het er vaak vanaf of je het politiek, geografisch of cultureel (en in zekere zin, religieus) bekijkt. Dus vanaf nu bevindt de Kaukasus zich dan maar even in het Midden-Oosten.

De Kaukasus verdient de aandacht die de rest van het Midden-Oosten ook verdient. En wel om 10 redenen:

1. De sociale onvrede die in het Midden-Oosten voor de onrust heeft gezorgd, vind je ook in de Kaukasus. Armoede, corruptie, nepotisme, gebrekkige democratische structuren, gebrek aan vrije pers, politieke gevangenen: de Kaukasus heeft het allemaal.
2. Bewegingen van jonge activisten die zich vooral via internet organiseren waren er in de Kaukasus al eerder dan in de rest van het Midden-Oosten. De Kaukasus heeft ook al een aantal revoluties gekend, die in sommige gevallen tijdelijk of gedeeltelijke succesvol waren (Georgië) en in andere gevallen geheel niet (Armenië en Azerbeidzjan). De bewegingen zijn er echter nog steeds en zeer actief. Het belangrijkste plein van Jerevan stond onlangs weer bomvol met protesterende mensen.
3. De houding van de autoriteiten in de Kaukasus tegenover de in het algemeen redelijke eisen van de demonstranten lijkt erg op die van de regimes in de rest van het Midden-Oosten: njetnjetnjetnooitnjetniet. Activisten worden preventief vastgezet op soms belachelijke gronden, zoals ‘te luid telefoneren in de publieke ruimte’ of zoiets. In Baku gingen toch nog honderden mensen de straat op – waarvan een meerderheid politie trouwens. De overdreven reactie van de overheid op een handvol demonstranten lokte bij Azerische jongeren de grap op facebook uit dat “if the government is taking us this seriously, we better show up!”
4. De Kaukasus is van groot strategisch belang: zoals ik al schreef ligt het op het kruispunt van continenten en belangen. De regio is rijk aan grondstoffen en een belangrijke corridor voor olie en gas.
5. De regio is het traditionele slagveld van elkaar concurrerende grootmachten: Rusland, Turkije, Iran (vroeger Perzië) en nu ook de Verenigde Staten en, al is het nogal halfslachtig, de Europese Unie.
6. De Kaukasus is dan misschien niet de moeder van alle conflicten, het is wel de moeder van erg veel conflicten: Tsjetsjenië, Dagastan (en eigenlijk de hele noordelijke Kaukasus), Zuid-Ossetië, Abchazië en Nagorno Karabach.
7. Sommige van die conflicten zijn nogal gevaarlijk van aard. In de oorlog om Nagorno Karabach vielen in het begin van de jaren negentig al 20.000 tot 40.000 doden en moesten meer dan een miljoen mensen vluchten. En toen hadden ze nog nauwelijks echte zware wapens! Nu zijn Armenië en Azerbeidzjan tot de tanden toe bewapend met vrij modern massaslachtingswapentuig.
8. Rond Nagorno Karabach nemen de spanningen al tijden toe – in de Armeense pers werd gemeld dat Azerbeidzjan in een week tijd het staakt-het-vuren wel 200 keer had gebroken. In de Azerische pers staat ongetwijfeld het omgekeerde. Wie gelijk heeft is niet zo belangrijk, maar een feit is (eto fakt) dat er van het staakt-het-vurenregime weinig meer over is en er voortdurend dienstplichtige soldaten sneuvelen.
9. Er wordt door diverse experts al gehint op de mogelijkheid dat een kleine hernieuwde oorlog de zittende machten niet zo slecht zou uitkomen. Oorlog is altijd een goede afleiding voor interne problemen. De kans dat het bij een kleine oorlog blijft is natuurlijk wel heel klein…
10. Alle andere redenen die beschreven staan in dit artikel.

Kortom: de Kaukasus = het Midden-Oosten = noodzaak tot actie om erger te voorkomen!

Deze zin schoot me deze week ineens te binnen. De context is nu alleen anders: ik realiseerde me dat vroeger alles een stuk eenvoudiger was. Je was ambitieus, je wilde wat bereiken én betekenen, je deed maar wat en toen leek het nog alsof het zinnig was ook!

Nu ik steeds meer ervaring krijg, steeds meer denk te leren wat werkt en wat niet werkt, krijg ik ook steeds meer het idee dat hoe meer ik weet, des te minder ik eigenlijk weet. Hoe meer ik in de diepte duik, des te meer details, mitsen, maren en nuances ik ontdek. De werkelijkheid blijkt oneindig complex en onze mogelijkheden daar iets aan te veranderen lijken soms oneindig nietig.

Donoren, bazen, politici, belastingbetalers willen feiten. Meetuh is weetuh. Zij willen weten waarom ik denk dat iets dat ik verzonnen heb, helpt, zin heeft. Ik moet alles uitleggen, vaak in iets dat vrij cynisch een ‘logical framework’ heet, of nog erger, afgekort: logframes. De werkelijkheid, met al zijn details, mitsen, maren en nuances in een raamwerk gestopt dat heel logisch uitlegt waarom mijn idee tot een gewenst resultaat leidt.

Helaas is mijn werkelijkheid zelden echt logisch. Ik vond het helemaal niet logisch dat de democratie uitbrak in het Midden-Oosten. Ik vond het helemaal niet logisch dat Georgië een oorlog begon in Zuid-Ossetië, tegen Rusland. In vind het helemaal niet logisch dat er misschien wel een nieuwe oorlog uitbreekt om/in Nagorno Karabach.

In mijn werk – en waarschijnlijk in ieders werk – gaat het vaak om intuïtie en bravoure. Door veel contacten in de regio en door veel rapporten te lezen, kan ik aardige analyses maken en, tot op zekere hoogte, ook enige voorspellingen doen om mijn acties op te baseren. Met enig geluk kan ik zo 50% van mijn werk uitvoeren zoals (van te voren) gepland in logframes. In 25% gebeurt wel wat is gepland, maar is het resultaat heel anders dan ik verwacht had. Het is dan zaak op tijd in te grijpen en (mijzelf) bij te sturen. De laatste 25% komt echter totaal onverwacht en dan komt het neer op toevallig op het juiste moment op de juiste plek te zijn, de juiste mensen te kennen en te doen wat mij op dat moment juist lijkt.

Dat toeval wordt wel een handje geholpen door het feit dat IKV Pax Christi in twintig jaar een aardige reputatie heeft opgebouwd in de Kaukasus (en in andere regio’s), waardoor we erg veel juiste mensen kennen die ons naar de juiste plek dirigeren. Daarnaast zitten er bij IKV Pax ook altijd wel mensen die een neus hebben voor wat relevant is. Het Midden-Oostenteam is al tijden bezig met jonge bloggers in het Midden-Oosten, lang voordat de facebookrevoluties uitbraken. Ik wil niet beweren dat zij hem omgepraat hebben, maar onze No Nukes strooiden hun argumenten tegen kernwapens al lang uit over de wereld voordat Obama dat deed. De theorie dat repressieve staten wel stabiel lijken, maar inherent fragiel zijn, met grote risico’s voor de veiligheid van de mensen in die staten en ver daarbuiten – iets dat nu overduidelijk blijkt in Noord-Afrika – is een leitmotiv in het werk van IKV Pax Christi de komende jaren, iets dat we de afgelopen twee jaar al goed doordacht en besproken hebben.

Ik wil maar zeggen: relevant bezig zijn wil niet zeggen dat je alleen maar uitvoert wat je gepland hebt. Je bent in mijn ogen pas relevant als je dáár bent waar anderen niet zijn, maar achteraf wel hadden willen zijn.

De wereld is oneindig complex en daarom gebeuren er altijd dingen die je eerder voor onmogelijk had gehouden. Gelukkig maar. Het zou erg saai zijn als ik alles kon voorspellen en in een logframe zou kunnen stoppen. Ik ben god niet!

Demonstraties in Yerevan na presidentsverkiezingen in 2008

Onder professoren – de Dr Klavans van deze wereld – is het blijkbaar onweerstaanbaar allerlei vergelijkingen te maken: ’89, ’91, ’03 – de getallen vliegen je om de oren. Hoewel we hier op kantoor besloten hadden dat we eigenlijk maar één conclusie konden trekken uit wat er allemaal gebeurt in Noord-Afrika, namelijk dat iedereen er voortdurend naast zat met alle voorspellingen, is het wel een leuk bezigheidsspelletje.

’89 Was het jaar dat De Muur viel en de een na de andere satellietstaat van de Sovjet-Unie een (in het algemeen) vreedzame volksopstand kende en er zich een democratische revolutie voltrok. De voormalige Oostbloklanden, die opeens niet zozeer in het oosten maar in het midden van Europa bleken te liggen, werden snel en soepel opgenomen in de NAVO en de Europese Unie. Hoewel de transitie nog verre van voltooid is – denk bijvoorbeeld aan de draconische mediawetgeving die Hongarije probeerde door te voeren – lijkt het een kwestie van tijd dat die landen ‘normale’ Europese democratieën worden.

In ‘91 viel de Sovjet-Unie zelf uit elkaar en ontstond er, vaak geboren in een orgie van bloed en geweld, een hele reeks nieuwe staten. Die laatste revoluties bleken achteraf maar halfvoltooide revoluties: de landen bevrijdden zich weliswaar van het sovjetjuk, maar diegenen die het tijdens de Sovjet-Unie voor het zeggen hadden, bleven meestal gewoon op hun plek zitten. Het is, met als grote uitzondering de Baltische Staten, de nieuwe landen in regio nooit gelukt zich echt te ontwikkelen tot serieuze democratieën. De regimes worden wel steeds beter in het faken van democratie – in de jaren negentig hebben ze de “façadedemocratie” uitgevonden: er is een parlement, een gekozen president en er worden voortdurend op alle niveaus verkiezingen gehouden, maar die worden steevast van te voren al gewonnen door de heersende partij.

2003 Was het startschot voor de kleurenrevoluties in voormalig Sovjetgebied: Georgië, Oekraïne, Kirgizië, Azerbeidzjan. Het werd toentertijd ook wel de tweede, of echte revolutiegolf genoemd, omdat de eerste (vanaf 1988 (!), toen de Armeniërs in Nagorno Karabach demonstreerden voor meer vrijheid), niet veel veranderd had in de top van de machtspiramide.

Terugkijkend is het resultaat treurig, of zelfs tragisch. In Azerbeidzjan is de revolutie in 2005 meteen al mislukt, in Kirgizië was er nog een revolutie nodig, met een hoop etnisch geweld en een onzekere afloop, in Oekraïne heeft degene die de revolutie verloren had de opvolgende verkiezingen gewonnen en in Georgië, het enige land waar de revolutie totaal was – echt iedereen van de oude orde werd gewipt en vervangen door iemand die jonger was dan 35 en meestal jonger dan 30 – wordt het regime van President Saakashvili steeds autoritairder.

De vraag die ik mij nu stel is: bieden de revoluties in de Arabische landen hoop voor de mensen in de Kaukasus en andere landen in het voormalig Sovjetgebied, of leren de revoluties in het voormalig Sovjetgebied ons een goede les dat we niet teveel moeten verwachten van de revoluties in de Arabische landen?

Er is één belangrijke overeenkomst tussen de revoluties die hoop biedt: het waren jonge, goed opgeleide jongeren die op creatieve, geweldloze wijze de massa in beweging brachten voor waarden die wij universeel verklaarden, maar vaak niet van toepassing achtten voor bepaalde delen van de wereld: menselijke waardigheid, vrijheid, werk. Het hoogste doel voor de meeste mensen: zjit’ normal’no: een normaal leven leiden.

De Kaukasus staat helaas niet heel hoog op de prioriteitenlijst van de organisatie: de conflicten zitten te vast, de overheden zijn te repressief, de partners te onmachtig, de mogelijkheid tot verandering is te klein. Denken ze. En niet alleen de leiders van mijn organisatie zijn enigszins pessimistisch; veel mensen die ik de afgelopen tijd gesproken heb zien het somber in.

Ik niet. In december heb ik een uitgebreide reis gemaakt naar de Kaukasus. Daar heb ik, samen met mijn collega’s van IKV Pax en Press Now, plannen gemaakt met jongeren, journalisten, lokale experts en invloedrijke Armenen en Azeris. Al die verschillende mensen deelden twee dingen: iedereen was zonder uitzondering uitermate bezorgd over de toenemende spanningen tussen Armenië en Azerbeidzjan. Men vreest voor een nieuwe oorlog en sommigen zien die zelfs als onvermijdelijk. Ondanks alle problemen – repressie, gebrek aan vrije media, overheden die het conflict alleen maar opstoken – of misschien juist vanwege alle problemen, wilde iedereen hard aan de slag om er voor te zorgen dat hij/zij er in ieder geval zelf alles aan gedaan heeft om een nieuwe oorlog te voorkomen. ‘Het is onze verantwoordelijkheid; want als wij het niet doen, wie doet het dan wel? En als we het niet nu doen, wanneer dan wel?’, zoals een van onze partners het verwoordde.

Ik vind dat een mooi motto voor 2011.

Even nog een huishoudelijke mededeling: ik besloten om in 2011 met een schone bloglei (een blei) te beginnen. Niet alleen een voornemen om vaker of meer te gaan schrijven in 2011 – misschien zelfs wel minder – maar vooral een voornemen om het over een andere boeg te gooien. Meer beeld, minder tekst.  Oude berichten blijven trouwens voorlopig nog beschikbaar op bierbrauwer.web-log.nl, maar nieuwe zullen op deze blog verschijnen.

Ben benieuwd naar jullie reacties!

Armenen en Azeris onderhandelen over een gezamenlijke verklaring tegen een mogelijke nieuwe oorlog

Kaukasische jongeren doen mee aan een training in Tbilisi voor verdere vredesactiviteiten